Diospyros lotus (Qafqaz xurması) haqqında
Diospyros lotus, Azərbaycan dilində Qafqaz xurması və ya yabanı xurma kimi tanınan, Ebenaceae (Ebenaçilər) fəsiləsinə aid yarpaqtökən meyvə ağacıdır. Vətəni Qafqaz, Kiçik Asiya və Şərqi Asiya bölgələridir. Azərbaycanda təbii şəkildə, xüsusilə şimal-qərb rayonlarında yayılıb və həm yabanı meyvə ağacı, həm də xurma sortları üçün calaqaltı kimi böyük əhəmiyyət daşıyır.

Botaniki xüsusiyyətləri

Elmi adı: Diospyros lotus
Fəsilə: Ebenaceae
Hündürlüyü: 10–20 metr
Ömrü: 80–150 il, əlverişli şəraitdə daha uzun
Yarpaqları: Oval formalı, parlaq yaşıl, payızda sarı və narıncı rəng alır.
Meyvəsi: Kiçik, diametri 1–2,5 sm olan sarıdan tünd qəhvəyi rəngə qədər dəyişən meyvələrdir. Tam yetişdikdə şirinləşir.

Calaqaltı kimi üstünlükləri
Qafqaz xurması dünyada və Azərbaycanda xurma tinglərinin istehsalında ən çox istifadə edilən calaqaltılardan biridir.

Əsas üstünlükləri:

-Xurma sortlarının əksəriyyəti ilə yüksək uyğunluq göstərir.
-Güclü və dərin kök sistemi əmələ gətirir.
-Ağacın torpağa yaxşı bərkiməsini təmin edir.
-Uzunömürlü və məhsuldar bağların salınmasına imkan yaradır.
-Tinglərin inkişafı sürətli olur.
-Mülayim şaxtalara davamlıdır.
-Müxtəlif torpaq tiplərinə yaxşı uyğunlaşır.

İqlim və torpaq tələbi
Diospyros lotus:

-Mülayim və subtropik iqlimi sevir.
-Günəşli ərazilərdə daha yaxşı inkişaf edir.
-Dərin, münbit və yaxşı drenaj olunan torpaqlarda yüksək nəticə verir.
-Qısa müddətli quraqlığa davam gətirsə də, müntəzəm suvarma məhsuldarlığı artırır.

Azərbaycanda yayılması
Qafqaz xurması əsasən aşağıdakı rayonlarda geniş yayılıb:

Balakən
Zaqatala
Qax
Şəki
Oğuz
Qəbələ

Bu bölgələrdə həm təbii halda bitir, həm də tingçilik təsərrüfatlarında calaqaltı kimi istifadə olunur.

Hansı sortlar üçün uyğundur?
Diospyros lotus aşağıdakı məşhur xurma sortları ilə yüksək uyğunluq göstərir:

Rojo Brillante
Fuyu
Jiro
Sharon
Izu
Ribera Sun
Karalio
Şişburun

Qafqaz xurmasının meyvələri tam yetişməmiş halda büzüşdürücü (buruq) dada malik olur. Lakin tam yetişdikdən sonra yumşalır və şirinləşir. Ağacı isə əsasən meyvəsinə görə deyil, etibarlı və güclü calaqaltı kimi qiymətləndirilir. Buna görə də müasir xurma bağlarının salınmasında ən çox üstünlük verilən calaqaltılardan biridir.